Kaç İsferayînî ve Ebu Hayyân var?

 Adem Özçelik


Kaç Tane İsferayînî Var?

Kaynaklarda karşımıza tam altı tane İsferayînî çıkar. En meşhur ikisiyle başlayalım: İlki Ebu Hâmid el-İsferayînî (ö. 406/1016). Dördüncü asırda Şafiî fıkhının Irak imamı. Huccet ve münazara gücü yüksek. Ashâbü’l-vücûh bir müctehit. Muhtasarü’l-Müzenî üzerine yazdığı Ta’lîk adlı şerh yaklaşık elli cilt. Eser, alimlerin fıkhî görüşleri, ihtilaf noktaları ve delilleri noktasında özellikle Irak ve Horasanlı Şafiîler için temel kaynaklardan.

Hicri 418 yılında (1027) vefat eden diğer Isferayînî’nin künyesi Ebu İshak. Şafiî fkhında müctehid sayıldığı gibi, kelamda Eşarîliğin sistemli mezhep haline gelmesinde ciddi katkısı olan bir kelamcı. Eserleri arasında el-Câmi fî Usûli’d-dîn ve’r-Red ʿale’l-Mülhidîn en önemlisi. İlk lakap alan âlim diye bilinir (Ruknüddîn). Ebu Hâmid el-İsferayînî Bağdat’ta vefat etmişken, Ebu İshak’ın irtihal yeri Nisabur.

Tarihte meşhur bu iki isimden başka İsferayînîler de yaşamış: İsâmüddin el-İsferayînî (dilci, kelamcı, mantıkçı. ö. 945/1538), Şehfûr b. Tâhir el-İsferayînî (kelâmcı, fakih ve müfessir. ö. 471/1078) Nûrüddin el-İsferayînî (Kübreviyye tarikatı Nûriyye kolunun kurucusu. ö. 717/1317), Ebû Avâne el-İsferâyînî (Hadis hafızı. ö. 316/929)


Bu Ebu Hayyân Hangisiydi?  

İki Ebu Hayyân’a sık rastlarız. İlki Şiraz veya Nisaburlu Ebu Hayyân et-Tevhidî (ö.400/1009). Sufiyye’nin şeyhi, ediplerin filozofu diye bilinir. Câhız’dan sonraki en etkili Arap nesircisi. Fıkıhtan kelama, dilden felsefe ve tasavvufa çok zengin birikimi var. Kişiliği ve fikirleri ile sıradışı bir sima. el-Mukâbesât, el-İmtâ ve’l-Muânese, el-İşârâtü’l-İlâhiyye ve el-Hevâmil ve’ş-Şevâmil en önemli eserleri.

Diğeri Endülüslü dilci ve müfessir Ebû Hayyân el-Endülüsî (ö. 745/1344). Kıraat, tefsir, hadis, fıkıh ve edebiyat alanında yetmişten fazla eseri var. Türkçe, Farsça, Habeşçe ve Himyerîce bildiği diller arasında. “Emîrü’l-mü’minîn fi’n-nahv” ve “lisânü’l-Arab” diye vasıflanır. En ünlü kitabı, lüğavî, sarfî, nahvî ve belağî tefsir olan el-Bahru’l-Muhît. Malikî iken Zahirîliğe geçer, Şafiî olarak Kahire’de vefat eder. Türk dilinin en eski gramer kitaplarından Kitâbü’l-İdrâk li-Lisâni’l-Etrâk ona ait.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir