• https://www.facebook.com/dergiilim/about/
  • https://twitter.com/ilim_editor
Misafir Yazarlar
Akademik Hadisçilik Ne Yapar? - Oğuzhan Yıldız
08/07/2019

Akademik Hadisçilik Ne Yapar?
Oğuzhan Yıldız [1]

İlim Dergisi 36. Sayı Haziran Temmuz 2019 




 Bu yazıda “Akademik hadisçilik” kavramıyla Türkiye’deki üniversitelere bağlı İlahiyat Fakültelerindeki hadis eğitimi ve araştırmaları kastedilmektedir. Kurumsal olarak söz konusu fakültelerdeki akademik hadis eğitiminin yaklaşık 120 yıllık bir süre[2] sonunda hangi mahiyette olduğu ve lisansüstü araştırmaların işlevleri hakkında daha çok tasvire dayanan bir üslupla bilgi vermek hedeflenmektedir. Bu hedef akademik hadis eğitiminin dâhilinde olan bazı derslerin ya da araştırma alanlarının mahiyeti hakkında verilecek bilgiler üzerinden gerçekleştirilecektir.

Hadis İlmine Sosyal Bir Olgu Olarak Bakış: Hadis Tarihi
Klasik hadis edebiyatı ürünlerinde rastlanmayan hadis tarihi adlı araştırmalar ve bu addaki dersler, akademik hadisçiliğin bir anlamda merkezinde yer alan bir çalışma alanıdır. Konusu itibariyle bir ilim olarak hadisin Hz. Peygamber’in ağzından çıktıktan sonra günümüze kadar nasıl geldiğini, hangi evrelerden geçtiğini ve ortaya çıkan meseleler için çözümleri inceler. Hadis tarihi yazılırken sadece hadisler ve onları bize aktaranrâvîler ya da hadisleri bir araya toplayarak eser meydana getiren müellifler incelenmez. “Hadis”in sosyal bir olgu olarak sosyal, siyasal, fikrî olaylarla olan, daha kısa bir ifade ile hayatla olan ilgisini de kurar. Hadis ilminin bu ilgilerin etkisi ile geçirdiği dönüşümleri, evreleri, etkileme ve etkilenmelerini tespit ederek günümüze kadar getirmeyi amaçlar.[3]

Bir Metni Bağlamıyla Okumak
Benzer yaklaşım hadis edebiyatına dâhil olan klasik metinlerin derslerde işlenmesinde de görülür. Bir hadis usulü veya hadis metninin ortaya çıktığı tarihî şart ve ortamı belirtmek, akademik hadisçiliğin belki de metnin okunmasının bile önüne geçirdiği bir durumdur. Söz konusu durumu birkaç örnekle betimlemek zihinlere yaklaştırmak açısından faydalı olacaktır. Mesela hadis usûlü eserlerinden ilk kaleme alınanların özellikle hadislerin anlaşılması hususuna önem verdikleri görülmektedir. Sonraki evrelerde bu konuların terk edildiği anlaşılmaktadır. Akademik hadis için bu değişimin sebebini bulmak ve bilmek, metni okumak kadar, hatta belki de ondan daha önemlidir. Akademik hadisçi,ilk dönem hadis usûlü eserlerinin yazıldığı tarih aralığını dikkate alarak dönemin özellikle sosyal ve fikrî akımlarını incelemek suretiyle metin ile hayat arasında kurduğu ilgiler neticesinde sadece metni değil aynı zamanda hem yazarın fikrî yapısını hem de tarihi okuyabilmektedir.[4]
Hadis metinlerinin okunmasında da akademik hadisçilik benzer bir yaklaşıma sahiptir. Söz gelimi Buharî’ninSahih’ini okumak bir akademik hadisçi için sadece hadis okumak değildir. Buharî’nin bu kitabı telif ederken etkilendiği ve fikrî çatışmada olduğu akımları tespit etmek, eserinin tasnif metodunu, bab başlıklarınındizimini ve içeriğini anlamak metindeki hadisleri okumaktan daha önemlidir denilebilir.[5]
Akademik hadisçiliğin neredeyse her bir klasik metinle kurmaya çalıştığı arka plan bilgisini de kapsayan bu ilgiler metnin kendi dönemi için ne ifade ettiğinin doğru bir şekilde tespit edilebilmesi açısından çok önemli ve faydalı bir faaliyettir.Sonuç olarak bir akademik hadisçi için klasik bir metni okumak sadece içindeki yazıları okumak değil aynı zamanda metni bağlamı, oluşum dönemi, çevresel etki ve etkilenişi ile beraber geniş bir perspektifle okumak, düşünmek, kendi yazıldığı döneme ne dediğini ve şimdiye nasıl bir katkı sağlayabileceğini ortaya koymaktır.

Akademik Uğraşının Götürdükleri
Akademik hadis eğitimi alan bir kişi bu anlatılanlar çerçevesinde bir eserin yazıldığı dönemdeki fikrî durumu, müellifinin ilmî geleneğini, metnin usûl ve üslubu gibi konuları bilir. Fakat gerek akademik hadis çalışmalarında bulunanlar gerekse de bu eğitimi alanlar bir klasik metnin başından sonuna kadar okunmasında çoğu zaman eksik kalmaktadırlar. Öte yandan hadis metinlerine akademik bir uğraşı olarak bakış öne çıkmakta ve bunun bir sonucu olarak akademik hadisçilerin bir kısmında hadis ilminin ve hadis-i şeriflerin özellikle ahlakî/amelî boyutu ıskalanabilmektedir.

Akademik Hadisçiliğin Ürünleri
İlahiyatlardaki hadis eğitimi ile alakalı bu bilgilerden sonra şimdi de bu kurumlarda yapılan akademik hadis çalışmalarının mahiyet ve işlevi hakkında bilgiler serdedilecektir.
Akademide hadis alanında yapılan çalışmalar da mahiyet itibariyle çoğu zaman tarihî süreci dikkat alarak bir kişi, kavram, mesele, edebiyat, fikrî akım ve benzeri konuları sosyal, siyasal olaylarla münasebet kurarak işlemektedir.
Bu mahiyette yapılan çalışmaların konu yelpazesi çok geniş olduğu için her birinin işlevi farklı olabilmektedir. Söz gelimi bir âlim konu edildiğinde, bu âlimin hangi gelenek içinde yetiştiği ve neye mensup olduğu, kendisinden sonra neyi ya da kimleri etkilediği, ilim dalına katkıları ve varsa mensubu olduğu ilim dalı içindeki etkileri konu edilebilmektedir. Bir kavram çalışıldığında bu kavramın anlam aralığının ortaya konulması en önemli işlev olmaktadır. Örneğin mürsel hadis kavramı bir mesele olarak ele alındığında bu kavramın ortaya çıktığı dönemden itibaren farklı âlimler tarafından hangi anlamda kullanıldığı, delil değeri tartışmaları, anlam farklılığının sebepleri ve delil değeri ile alakalı ihtilafların sebepleri ve konu hakkındaki literatür gibi birçok konu işlenebilmektedir.
Diğer taraftan Hz. Peygamber’in hadis-i şeriflerine odaklanarak nebevî sözlerdeki hikmetin ve hakikatin peşinde gidip yeni bir dille bugünün sorunlarına değinen akademik çalışmaların yapıldığını da belirtmek gerekmektedir.

Akademik Hadis Araştırmaları ve Oryantalizm
Akademik hadisçilikte ortaya çıkan çalışmalara yön veren olgulardan biri de oryantalist araştırmalardır. Oryantalistlerin ortaya attığı teorileri değerlendirmek, bu teorilerden gerektiğinde faydalanıp gerektiğinde antitezler ile çürütmeye çalışmak akademik hadisçiliğin uğraşı alanına girmiştir. Hatta oryantalistlere karşı hadis ilmini savunma görevi akademik hadisçilerin görevi olmuştur diyebiliriz.
Akademik hadisçiliğin oryantalist hadis araştırmaları ile kurduğu ilişkiye de ilahiyattaki hadis eğitiminin mahiyetini anlamak veya akademik hadis çalışmalarına sağlıklı bir bakış açısına sahip olmak için değinmek gerekmektedir. Türk akademyasında oryantalistlerin ortaya attığı teorileri tartışmadan kullanan bir kısım akademisyenin varlığı bilinmektedir.Ancak özetle -çok az kısmı hariç- hadislerin hicrî I. ve II. asırdaki sosyal, siyasal ve fikrî tartışmaların ürünü olduğunu savunan ve hadisler ile varoluşsal bir ilişki kurmayan oryantalist araştırmacıların teorilerini,hadis/sünnet metinlerinidini yaşantı haline getirmek zorunda olan Müslüman akademisyenlerin tartışmaksızın kullanması bir yanılgı olmalıdır.

Oryantalizmden Nasıl Yararlanılır?
Peki, bu noktada akademik hadisçiliğin oryantalist hadis çalışmaları ile ilişkisi genelde nasıldır veya nasıl olmalıdır? Oryantalist teoriler birçok teorik ve pratik hatalar içerse de onların Müslüman akademisyenlerin pek fazla dikkat etmediği ya da ehemmiyet vermediği kimi konuları daha iyi gözlemlediği söylenebilir. Bu da akademisyenler için yeni bir alanın anlaşılmasına imkân hazırlamakta ve oryantalistlerin teorilerine karşı alternatif açıklamalar yapılabilmektedir.[6]
Oryantalistlerin teorilerinin tartışılarak ya da diğer bir deyişle onların teorilerinden yararlanarak tarihi anlamaya yarayacak bir yaklaşımın burada örnek olarak verilmesi konunun anlaşılması için faydalı olacaktır. Hadislerin I. ya da II. asırda yaşanan sosyal, siyasal ve fikrî olayların sonucunda ortaya çıktığını savunan oryantalist teoriden Müslüman akademisyenlerin tartışmadan yararlanması imkânsız görülmektedir. Ancak bu teori kullanılarak mevzu bir rivâyetin en azından hangi dönemde, hangi çatışmanın bir ürünü olarak ne amaçla ortaya çıktığı tespit edilebilir.

Sonuç Yerine: AkademikHadisçilik Ne Yapar?
Bu yazının sonucu olarak akademik hadis eğitimi şu üç madde ile özetlenebilir:
1.     Tarihî süreci dikkate almakta, sosyal, siyasal olaylar ve fikrî akımlar ile hadis ilmi ve hadis edebiyatı ürünleri arasında ilişki kurmaktadır.
2.     Oryantalist hadis çalışmalarına karşı cevap üretebilmekte, oryantalistlerin teorilerini -çoğunlukla- tartışarak kullanmaktadır.
3.     Hadis ilmi ile olan akademik ilişkinin neticesi olarak hadislerdeki nebevî hikmet az da olsa ıskalanabilmektedir.
 


[1] Arş. Gör., Kocaeli Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Hadis Ana Bilim Dalı.

[2]Akademik hadisçiliğin başlangıcı ile alakalı tartışmalar için bk. Mehmet Emin Özafşar, “Hadisin Neliği Sorunu ve Akademik Hadisçilik”, İslamiyât,2000, c. 3, sayı 1, 33-53; İbrahim Hatiboğlu, “Transmission of Western Hadīth Critiqueto Turkey”, Hadis Tetkikleri Dergisi, 2006, c. 4, sayı 2, 37-53; Halit Özkan, “Cumhuriyet Dönemi Hadis Çalışmaları”, Türkiye Literatür Araştırmaları Dergisi, 2013, c. 11, sayı 21, 9-39, s. 22-25.

[3] Şu kitaplar ileri okumalar kapsamında tavsiye edilebilir: Bekir Kuzudişli, Hadis Tarihi, İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2019; Ahmet Yücel, Hadis Tarihi, İstanbul: İFAV Yayınları, 2016.

[4] Konu hakkında bk. Ahmet Yücel, “İlk Hadis Usûlü Eserlerinin Yazıldığı İlmî Ortam”, Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi, 2003, sayı 12, 53-67.

[5] Bu konuda yapılan bir çalışma için bk. Ömer Özpınar, Hadis Edebiyatının Oluşumu, Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2013.

[6] Bekir Kuzudişli, “Oryantalist Paradigma Bağlamında Hadis Kavramlarını Yeniden Düşünmek”, Usûl İslam Araştırmaları Dergisi, 2016, sayı 25, 6-30.



162 kez okundu. Yazarlar

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın

Yazarın diğer yazıları

Yazma Eser Tercümeleri Ne Kadar Düzgün? - Molla Kasım - 10/07/2019
İlyas Çelebi ve Mahmut Çınar tarafından çevrilen ve Türkiye Yazma Eserler Kurumu tarafından yayınlanan Tavâli’u’l-Envâr (Kelam Metafiziği) kitabının tercümesi inceleniyor.
İlahiyatın Sorunları ve Çözümler - Mehmet Azizoğlu - 08/07/2019
Yazıda dile getirilen konular başta ilahiyat fakülteleri olmak üzere genel manada yükseköğretimin de bazı sorunları olarak düşünülebilir.
20 Maddede İlahiyat ve Medrese Mukayesesi - Tunahan Erdoğan - 08/07/2019
20 maddede günümüz medreseleri ile ilahiyatları karşılaştırılmaktadır.
Fıkhu’l-Luğa’dan Tadımlık - E. KARATAŞ - 01/05/2019
Fıkhu’l-Luğa’dan Tadımlık birinci bölüm...
Ülkemizde Bulunan Suriyeli Âlimler - Mazhar OĞULPINAR - 01/05/2019
Suriye'den ülkemize hicret eden 12 alim şahsiyet...
Hılyetü’l-Evliyâ’dan Reçeteler - Nurullah KIŞLA - 01/05/2019
Selefin hikmet ve irfanıyla dolu Hılyetü’l-Evliyâ’dan kalp hastalıkları tedavileri...
Tehcir Diyarında İlim Ehlinin Sıkıntıları - Abdurrahman TAŞBİLEK - 30/04/2019
Tüm zorluklarına ve risklerine rağmen Sûriye'de kalıp savaş mağduru, mazlum ve mahrum halkının eğitimine katkı sağlamak için mücadele verenlerin yaşadıkları...
Muhacir Alimler - Dr. Ahmet Emin DAĞ - 30/04/2019
Suriye ayaklanmasının başlangıç evresinden ülkemizdeki Suriyeli alimlerin durumuna sürecin genel hatlarıyla özeti...
Eş‘arîlik-Mâturîdilik İhtilafına İlişkin Bazı Notlar - Enes ER - 25/02/2019
Maturidi ve Eşari mezhepleri arasında öne çıkan ihtilaflı konuları Arş. Gör. Enes Er yazdı.
 Devamı