• https://www.facebook.com/dergiilim/about/
  • https://twitter.com/ilim_editor

Musa SANCAK

Musa SANCAK
musasancak@gmail.com
Kelam Müfredatına Alternatif Bir Kaç Mâturîdî ve Eş’arî Eseri
25/02/2019

İlim Dergisi 34. sayı Şubat Mart 2019


   •   Ehl-i sünnet kelam ekolleri olan Eş’arî ve Mâturîdî ekolleri, teşekkül ve gelişim sürecinde birçok eser vermiştir. Konunun ilgilileri tarafından takip edilen, istinsah edilip çoğaltılan, kütüphanelerde yerlerini alan, nihayet genel islam türası içerisinde bize aktarılan bu eserlerin çok azı kelam ilmi eğitimi alan öğrenciler tarafından bilinmektedir. İslami ilimlerin diğer alanlarında yapılan literatür çalışmalarına paralel olarak kelam alanındaki literatür çalışmaları henüz sadra şifa olacak seviyede değildir. Bu açıdan ve daha birçok yönüyle kelam ilmi, çalışılmayı bekleyen bir ilimdir. Meselenin bu yönünü bir kenara bırakalım.

   •   Kelam ilmi eğitiminde medrese geleneğinin müfredat kitapları olan birçok kitap da günümüz medreseler ve islâmi ilimler eğitimi veren kurumların eğitim müfredatına girmemektedir. Sabûnî’nin el-Bidâye fî usûli’d-dîn isimli eseri ve Teftâzânî’nin Şerhu’l-Akâid isimli eserleri bugünkü kelam eğitiminin vazgeçilmez eserleri haline gelmiştir. Bu ve benzeri eserlerin müfredatta bu derece yer tutmayı hak eden kıymetini teslim etmekle birlikte müfredata girebilecek alternatif eserler neler olabilir diye düşündüğümüzde Maturîdî ve Eş’arî kelam kütüphanesinden birkaç eser sunmayı uygun gördük. Uzman hocaların eleştirilerini ve alternatif kitap tavsiyelerini bizimle paylaşmalarını istirham ederiz.


MÂTURÎDÎ ESERLERİ


    Umdet-u akîdet-i Ehli’s-sünne ve’l-cemâa 

   •   Diğer adıyla Umdetu’l-akâid, vefatı Hicrî 710 olan Ebu’l-berekât Abdullah b. Muhammed en-Nesefî’ye ait bu kitap, elimdeki el-Mektebetu’l-ezheriyye ve el-Cezîre li’n-neşr ve’t-tevzî’in ortak yayıma hazırladığı ortaboy baskıyla 70 sayfalık ufak bir hacme sahip. Müellif, selefinin usulüyle az da olsa epistemoloji yaparak kitaba giriş yapmış. Peşinden hudus delilini ve diğer ulûhiyetle ilgili konuları ele almış, daha sonra nübüvvet ve semiyyâtı, son olarak da imamet ve hilafet gibi konuları ele almıştır. Her bir sıfatı ve kelamın tartışmalı konularını ayrı başlık altında zikretmiş, özellikle ekollerin meşhur hilaflarını da gündeme getirmiş olmasıyla daha geniş kitapları aratmayan bir eser olma özelliğini taşıyor. Müellifin Şerhu’l-Umde isimli hacimli diğer eseri ise mezkûr kitabı geniş mütalaa etmek isteyen için artı bir değer ifade ediyor.  


    et-Temhîd likavâidi’t-tevhîd

   •   Aynı dönemde yaşamış Hanefî ve Mâturîdî olan Ebu’s-senâ Mahmud el-Lâmişî (ö. 522? h.) ile Ebu’l-muîn en-Nesefî’nin (ö. 507 h.) aynı adla kaleme aldıkları birer eser olan Temhîd’lerin hacimleri birbirine yakın olmakla birlikte Lâmişî’nin Temhîd’i biraz daha geniştir. Her iki eser de meseleleri ve delilleri görüş sahiplerinden nakille zikretmesiyle, karşıt görüşlerin delillerine ve bu delillerin cevaplarına önemli bir yer vermesiyle bir meziyeti haizdir. Dâru’l-kutubi’l-ilmiyye iki eseri bir arada basmıştır. Fakat kitapların müstakil daha güzel baskıları da mevcuttur.

   •   Ayrıca Ebu’l-muîn en-Nesefî’nin Bahru’l-kelâm isimli diğer eseri de hacmi dolayısıyla ve kelam ilminde tartışılan birçok tali konuyu müstakil başlık altında incelemesiyle ders olarak okutulmayı hak ediyor.  Dr. Veliyyuddin Muhammed Salih Farfur’un yayına hazırladığı Mektebet-u Dari’l-Farfûr baskısı tercih edilir. 



    Lubâbu’l-kelam

   •   Bu eser, Mâturîdî mezhebinin en önemli isimlerinden biri olan Tabsira sahibinin talebesi Alâuddin es-Semerkandî el-Esmendî’ye (ö. 552 h.) aittir. Kendi ifadesiyle, itikadını tashih etmeyi isteyen başlangıç seviyesindeki bir öğrenciye muhtasar bir kitap yazmayı isteyerek bu eseri yazmıştır. Fakat Tabsıratu’l-edille’nin muhtasarı hüviyetine bürünen kitap, medreselerimizin müfredatı için başlangıç seviyesinden daha fazlasıdır. Kitap, Mehmet Sait Özervarlı Hoca’nın tahkikiyle İSAM tarafından basılmıştır. 



EŞ’ARÎ ESERLERİ



    Şerh-u Ummi’l-berâhîn

   •   Ebû Abdillah Muhammed b. Yusuf es-Senûsî (ö. 895 h.) tarafından kaleme alınan Ümmü’l-berâhîn isimli akaid eserine talebesi Ebû Abdillah Muhammed b. Ömer es-Senûsî (ö. 897) 50 sayfa civarında hacmi ufak bir şerh yazmıştır. Giriş seviyesi için uygun olan bu kitabın metne bağlı olması, yer yer akıcılığına halel getirmektedir. Tam bir kelam kitabı olmasa da sistematik kelam kitaplarına giriş için elverişlidir. Ayrıca hacmi ve ulûhiyyet-nübüvvet konularını kendi sistematiği içerisinde güzel bir şekilde anlatmasıyla müfredata girmeye uygundur. Kitabın birden çok baskısı mevcuttur.



    Mealim-u usûli’d-dîn

   •   Fahreddin er-Râzî’nin (ö. 606 h.) kaleme aldığı eser, usûl-i selâseye dair birçok meseleyi, -öncelikle karşı görüşleri ve delillerini naklettikten sonra bizim görüşümüz deyip verilebilecek cevapları tüm yönleriyle sıralayarak- ele aldığı orta hacimli bir kelam kitabıdır. Yazarının yetkinliği ve konuları ihatalı ele alışıyla müfredat içerisinde olması uygun bir eserdir. Kitabın birçok şerhi de yapılmıştır. Tilmesânî’nin şerhi kayda değer bir şerhtir.



    el-İktisâd fi’l-itikâd

   •   Kitap müteahhir kelamcıların öncüsü olan Gazzâlî’ye (ö. 505 h.) aittir. Hacmi Meâlim’den biraz daha geniştir. Kelâmın bütün meselelerini havi, kelamcıların ilminin özünü ne eksik ne fazla, olduğu haliyle aktaran, metin okumada sorun yaşamayan öğrencilerle okunabilecek bir eserdir. Kitabın birbirinden güzel birçok baskısı mevcuttur.



    Tavâliu’l-envâr

   •   Müellifi Kadı Beyzâvî’dir. (ö. 685 h.) Kitap bir mukaddime ve 3 bölümden oluşmaktadır. Mukaddime ve birinci bölümde umûr-i âmme meselelerini teknik bir dille ele almıştır. Kitabın yarısından fazla bölümünü alan bu meseleleri dolayısıyla kitap, kelam ilminin felsefeleştirilmesine en büyük katkıyı sağlamış ve kendisinden sonrası için yön verici olmuştur.  Konularını ele alışında yoğun kavramsal yapısı ve sıkı metniyle kelam ilmini seven öğrenciye hitap eden bir eserdir. İsfahânî’nin bu kitap üzerine yaptığı Metâliu’l-enzâr isimli şerhi, ileri seviye bir kelam kitabıdır.



286 kez okundu. Yazarlar

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın

Yazarın diğer yazıları

Mübtedîlere Klasik Okumaları -2- - 09/07/2019
Bu sayı Fahreddin er-Râzî'nin kelam eseri el-Muhassal'den bir bölüm tahlil edilecektir.
Mübtedîlere Klasik Okumaları - 30/04/2019
Kadim metin tahlillerinin ilk bölümünü, Hanefî usulünün bütün konularının havi en eski kitaplarından biri olan el-Fusûl fi’l-Usûl ile başlatıyoruz.